Musa Abduləli oölu Nuriyev
Tel: (994 12) 383224; ( 994 12) 5393389
Faks:(994 12) 5398318, E-mail: musa_nuriyev@mail.ru

Nüvə enerjisinin dinc məqsədlərlə istifadəsi; Radiasiya materialşümaslığı və Radiasiya fizikası; Nüvə və Radiasiya Təhlükəsizliyi (Ekologiya, Radioekologiya, Radiobiologiya); Enerji çevrilmələrinin fiziki-kimyəvi problemləri; Bərpaolunan enerji növlərinin çevrilməsi; alternativ energetika.

- Nüvə enerjisinin şevrilmə prosesləri və ekoloji problemlərin həlli istiqamətində istifadəsi problemi üzrə:

• Nəzəri modelləşmə yolu ilə enerjisi 1÷10KeV intervalında olan elektronların təsiri altında tərkibində müxtəlif qatılıqda həll olmuş oksigen olan suyun parçalanma məhsullarında hidrogen və hidrogen peroksidin şıxımlarının azalması müəyyən edilmişdir.

• Aşkar olunub ki, fenol ilə çirklənmiş sularda qamma şüaların təsiri altında fenolun deqrodasiya proseslərini suda həll olan oksigen sürətləndirir.

• Neft quyuları, neftli su və neftli torpaqdan götrülmüş neft nümunələrinin radiasiya kimyəvi –çevrilmələrinin  müqayisəli təhlili aparılmış və göstərilmişdir ki, ətraf mühitdə abiotik və biotik təsirlər altında neftdə baş verən transformasiya nəticəsində onun radiasiyaya davamlılığı xam neftə nisbətən (torpaqda) 5,6 dəfə, (suda) 8,5 dəfə artmışdır ki, bu da neftdə olan zəif kimyəvi əlaqələrin təbii şəraitdə parçalanması ilə izah olunur.

- Bərk cisimlərdə radiasiya stimullaşdırıcı proseslər  problemi üzrə:

• Paslanmayan  poladın qabaqcadan radiasiya oksidləşdirici işlədilməsi onun səthində suyun radiasyon-katalitik parçalanması prosesində aktiv oksid fazası yaradır. Bu nəticə su ilə soyudulan nüvə reaktorlarının hidrogen təhlükəsizliyi və paslanmayan poladın radiasiyalı şəraitə tətbiqi sahələrində əhəmiyyətlidir.

• Qamma və beta şüalarını qeyd edən və kvant effektivliyi η=60-65% olan sintilyatorlu silisium əsaslı detektor hazırlanıb.

• Müəyyən edilmişdir ki, kiçik dozalarda (10kQr) radiasiyanın təsiri ilə, doldurucunun 30% və daha yüksək miqdarında polipropilen (ZnS-CdS) əsaslı kompozitlərin lüminessensiya qabiliyyətini stimullaşdırmaq və daha yüksək intensivliyə malik aktiv materiallar almaq olar.

- Respublika ərazisində radioekoloji durumun tədqiqi, radiasiya amillərinin bioloji sistemlərə təsir mexanizminin öyrənilməsi, canlı orqanizmlərin şüalanmanın təsirindən qorunmasının və radiasiya təhlükəsizliyi problemlərinin elmi əsaslarının işləməsi üzrə:

• Kür və Araz çaylarının sularında metalların, radioaktiv izotopların və üzvi politsiklik birləşmələrin konsentrasiyasının Azərbaycan ərazisində axın boyunca dəyişmə qanunauyğunluğu müəyyən edilib.

• Ilk dəfə olaraq neft istehsalı ilə əlaqədar radioaktiv çirklənmə sahələrində radionuklidlərin paylanmasının nəzəri modelinə əsasən qamma şüalanmanın ərazi üzrə qiymətləri təyin edilib.

Elmi problemlər

1. Bətk cisimlərin radiasiya fizikası: Metal, yarımkeçirici, dielektrik tipli bərk cisimlərdə müxtəlif mühitlərdə və şəraitdə ionlaşdırıcı şüaların təsiri altında gedən proseslərin kinetika və mexanizimləri tədqiqi olunub. Onlarda defekt əmələ gəlmə proseslərinin qanununauyğunluqları və bu proseslərin idarə olunmasının elmi əsaslarının aşkar olunması istiqamətlərində müxtəlif məqsədli elmi işlər aparılır.

 Birgə elmi-texniki proyektlər üçün:

1.      Nüvə reaktor materiallarının radiasiyaya davamlılığının artırılması

2.      Yeni tip ionlaşdırıcı şüa detektorlarının yaradılması

3.      Günəş enerji çevricilərinin radiasiyaya davamlılığının artırılması

4.      Polimer və kompozit materialların xassələrinin radiasiya modifikasiyası

2. Nəzəri fizika

Bərk cisimlərdə (oksid dielektriklər və yarımkeçiricilər – AIIIBVI) ionlaşdırıcı şüaların təsiri altında gedən proseslər nəzəri olaraq modelləşdirilib, ionlaşma enerjisi, eksitonların əmələ gəlmə qanunauyğunluqları, bu proseslərin kinetik parametrləri, defektlərin energetik çıxımları, səplmənin en kəsiyi, radiasiya defektlərinin konsentrasiyası və s. hesablanmışdir. Bərk cicimlərdə yükdaşıyıclıların miqrasiya, rekombinasiya və tutulma prosesləri nəzəri olaraq modelləşdirilib. Müxtəlif növ defektlərin bərk cisimlərin xassələrində yaratdığı dəyişikliklər nəzəri olaraq hesablanıb, təcrübi nəticələrlə müqayisə edilib. Yeni tip ionlaşdırıcı şüa detektorlarının iş rejiminin optimallaşdırılması məqsədilə onların fiziki parametlərinin seçilməsi modelləşdirilmişdir.

3. Nüvə fizikası

Təbii reaktiv parçalanma məhsullarının identifikasiyası, onların təyinatı istiqamətində tədqiqatlar aparılır.

RPİ Respublikada nüvə və radiasiya təhlükəsizliyi istiqamətində elmi və elmi-texniki işləri icra edən yeganə müəssisədir.

4. Nüvə enerjisinin dinc məqsədlərlə istifadəsi sahəsində

Nüvə enerjisinin dinc məqsədlərlə istifadəsi sahəsində aşağıdakı istiqamətlərdə işlər aparılır.

A)    Nüvə çevrilmərləri zamanı ayrılan ionlaşdırıcı şüa və istilik enerjisindən istifadə etməklə universal enerji daşıyıcı olan hidrogen alınması, toplanması və istifadəsi

B)     Müxtəlif növ maddələrin xassələrinin idarə edilməsi və praktik əhəmiyyətli materialların alınması

C)    Nüvə enerjisinin müxtəlif növ kimyəvi proseslər vasitəsilə kimyəvi enerjiyə çevrilməsi

D)     Qida və dərman bitkilərinin, tibbi avadanlıqların sterilizasiyası

5. Plazma fizikası və plazma texnologiyası

Plazmanın təsiri altında oksid tipli bərk maddələrdə defektlərin əmələgəlmə qanunauyğunluqları aşkar olunub. Plazma enerjisinin oksid tipli maddələrdə udulub, yükdaşıyıcıların, həyəcanlanmış halların enerjisinə çevrilib, səthi səviyyəyə ötürülmə qanunauyğunluqları aşkar olunub. Plazma-katalitik proseslərin elmi əsasları müəyyənləşdirilib və universal enerji daşıyıcı olan hidrogenin plazma-katalitik alinma üsulları işlənilib.

6. I.Radioekologiya, radiasiya təhlükəsizliyi

1.      Abşeron yarımadasında radionuklidlərlə çirklənmiş neft istehsalı sahələrində, istehsal müəssisələri və ərazilərdə radiasiya təhlükəsizliyi  üzrə monitorinq, radioekoloji vəziyyətin təqdidi.

2.      Təbii radionuklidlərin çirklənmiş zonalarda miqrasiya və deqrodasiya proseslərinin təqdiqi.

II. Atom-hidrogen energetikası

Karbohidrogenlərlə çirklənmiş su hövzələrində radiokimyəvi üsulla hidrogen alınması metodlarının işlənməsi

III.Radiasiya materialşünasliği

Laylı kristallarda Şotti baryeri əsasında ultrabənövşəyi fotodetektorlar.

7. Elektron sürətləndiricisi və onun tətbiqi haqqında

İnstitutda 4,5Mev enerjiyə malik elektron sürətləndiricisi qurulub istifadə olunur. Elektron sürətləndiricisi radiasiya fizikası, radiasiya kimyası, maddələrin modifikasiyası sahəsində elmi araşdırmaların aparılmasında istifadə olunur.

İnstitut əsas elmi istiqamətləri üzrə Respublikada yeganə elmi müəssisə olub, geniş beynəlxalq elmi-texniki əməkdaşlıq şəbəkəsinə malikdir. AEBA, NATO, BMT, Avropa     Şurası, ABŞ, Türkiyə, Rusiya və digər olkə və Beynəlxalq qurumlarla birgə proyekt, qrant və kontraktlar üzrə elmi araşdırmalar aparır. İnstitut göstərilən sahələrdə elmi, elmi-  texniki işlər aparmaq üçün yüksəkhazırlıqlı kadr və zəruri səviyyədə avadanlıq potensiallarına malikdir.

Azərbaycanda nüvə enerjisinin dinc məqsədlərlə istifadəsinin, müxtəlif ionlaşdırıcı şüaların maddələrə, ətraf mühitə, canlılara təsirinin, enerji şevrilmələrinin fiziki-kimyəvi problemlərinin, radioekologiya və radiasiya təhlükəsizliyi istiqamətlərinin elmi və elmi-texniki əsaslarının işlənməsi məqsədi ilə SSRİ Nazirlər Soveti yanında Dövlət Elm və Texnika Komitəsinin 21 may 1969-cu il tarixli 27 saylı qərarı ilə Azərbaycan  Elmlər Akademiyasının Radiasiya tədqiqatları Sektorunun əsası qoyuylmuşdur.

Azərbaycan Respublikası suverenlik əldə etdikdən sonar Respublikamızda radiasiya və  nüvə təhlükəsizliyi, radioekologiya, nüvə enerjisinin dinc məqsələrlə istifadəsi problemləri daha da aktual xarakter kəsb edib.  Odur ki, Azərbyacan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin 81 saylı, 21 may 2002-ci il tarixli və Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının 13/1 saylı, 3 iyun 2002-ci il qərarlarına əsasən, AMEA-nın Radiasiya Tədqiqatları Sektoru bazasında Radiasiya Problemləri İnstitutu yaradılmışdır.

AMEA sistemində Radiasiya Problemləri İnstitutu Azərnbaycan Respublikası ərazisində nüvə enerjisinin dinc məqsədlərlə istifadəsi, radiasiya təhlükəsizliyi, radioekologiya, energetikanın fiziki-kimyəvi problemləri, qeyri-ənənəvi çevrilmələri prosdesləri, bərk cismlərdə radiasiya effektləri və radiasiya materialşünaslığı istiqamətlərində fundamental elmi və texniki təqdiqat işlərini aparan, bu sahələrdə ölkə daxili və beynəlxalq informasiya mübadiləsini yerinə yetirən yeganə elmi müəssisədir.

156

Ətraf mühitə zərərli faktorların fizika və kimyası laboratoriyası

Polimerlərin radiasiya kimyası və texnologiyası laboratoriyası

Polimer və elektroaktiv materialların radiasiya fizikası laboratoriyası

Seqnetoelektriklərin radiasiya fizikası laboratoriyası

Texnologiya qrupu

Bərpa olunan enerji növlərinin çevrilmələri laboratoriyası

Külək energetikası qrupu

Yarımkeçiricilərin radiasiya fizikası laboratoriyası

Radiasiya cihazqayırma şöbəsi

Cihazların radiasiya fizikası laboratoriyası

Enerjitutumlu radiasiya prosesləri laboratoriyası

Enerjiqənaətedici radiasiya prosesləri laboratoriyası

Ətraf mühitin radiasiya kimyası laboratoriyası

Heterogen proseslərin radiasiya kimyası laboratoriyası

Nüvə reaktorlarının fizikası qrupu

Radiobilogiya laboratoriyası

Radioekologiya laboratoriyası

Radiokimya laboratoriyası

Radionuklid tərkibli materiallar fiziki qrupu

Radioizotop - yaş təyin etmə qrupu

Radioprotektorlar laboratoriyası

Patentləşmə qrupu

Respublika nüvə və radiasiya təhlükəsizliyi üzrə ekspertiza şöbəsi

Beynəlxalq Nüvə İnformasiya Sisteminin Azərbaycan Milli Mərkəzi

İzotop mənşəli şüa mənbələri elmi-təcrübi kompleksi

Elektron sürətləndirici elmi-təcrübi kompleksi

Şüalanmış materialların molekulyar spektroskopiyası laboratoriyası

Polimer radiasiya fizikası laboratoriyası

Termoelektrik çeviricilərin radiasiya fizikası laboratoriyası

Yüksək enerjili proseslər laboratoriyası

Beynəlxalq layihələr və informasiya şöbəsi

Elmlər doktorları