Şirvani Tamilla Stepanovna

 

Veb-sayt  
Anadan olduğu yer Azərbaycan, Gəncə
Təvəllüdü 11.07.1939
Bitirdiyi ali təhsil müəssisəsi Bakı Dövlət Universiteti
Elmi dərəcəsi Biologiya üzrə fəlsəfə doktoru
Elmi rütbəsi  

Namizədlik (PhD) dissertasiyasının mövzusu:

- ixtisas şifri

- ixtisasın adı

- mövzunun adı



03.00.12

Bitki fiziologiyası

Noxud və qarğıdalı cücərtilərinin kök və digər orqanları zülallarının müqayisəli immunokimyəvi öyrənilməsi

Çapdan çıxmış elmi əsərlərinin ümumi sayı

- xaricdə çıxmış elmi əsərlərinin sayı

- beynəlxalq bazalarda referatlaşdırılan və indeksləşdirilən jurnallarda çap olunan məqalələrin sayı

106


53


40

Müəlliflik şəhadətnamələrinin və patentlərin sayı  

Kadr hazırlığı:     

- fəlsəfədoktorlarının sayı

 
Əsas elmi nailiyyətləri

Son  2 onillikdə onun rəhbərliyi altında olan laboratoriya ətraf mühit faktorlarının (mineral elementlərin artıqlığı və çatışmazlığı, ağır metallar və şoranlıq)  bitkilərin böyümə və inkişafına təsirini və onların fizioloji və biokimyəvi davamlılıq mexanizmlərini öyrənir. Onun tədqiqat qrupu bitkilərin müxtəlif  stress faktorlara tolerant mexanizmlərini, xüsusilə, Al və Mn-nın turş mühitdə, ağır metalların (Zn,Cdvə Cu), şoranlığın (NaCl) və onların kompleks şəkildə toksiki təsirin itədqiq etmişdir. Göstərilir ki, bütün bu stress şəraitlərdə balqabaq bitkisinin kökləri bütün tədqiq olunmuş parametrlər üzrə yerüstü orqanlarla müqayisədə daha üstün tolerant vəziyyətdə olmuşlar. Stress faktorlarla fiziologiya və böyümə cavab reaksiyalarının bu cür stimullaşması balqabaq bitkisinin yaşamaq və adaptive dözümlülük strategiyasının reallaşdırılmasıdır.

Bitkilərin Al-rizotoksikliyinin molekulyar və hüceyrə mexanizmlərinin tədqiqi NATO qrantı çərçivəsində (NATO Linkage Grant CRD 971653 1999-2000) Hannover Universitetindən (Almaniya) olan həmkarlarla əməkdaşlıqda həyata keçirilmişdir. Bu tədqiqatlargöstərdiki, aluminium Al-davamlı qarğıdalı genotipinin kök apekslərində zülal və polipeptid tərkibində spesifik dəyişikliklər yaratmış və köklərdə yeni spesifik proteinazların yaranmasına səbəb olmuşdur. Bu proteolitikfermentlərin bitkilərin turş mühitdə aluminiuma davamlılıq mexanizmində rolunu sübut edir. “Azərbaycan florasında n ağırmetalların hiperakkumulyatorlarının seçilməsi və xarakteristikası” (CLG 980190 2004-2006) üzrə digər layihənin nəticələri müəyyən etmişdirki, böyük biokütləsi və ağır metalları yüksək miqdar da toplama qabiliyyəti ilə fərqlənən tədqiq edilmiş 5  Artemisia  növü, xüsusilə A.scoparia Zn-ləçirklənmiş torpaqların fitoremediasiyası üçün yüksək genetik potensiala malikdir.

İki növ yarpaq şəkillişibyə bitkisinin ( Xanthoriaparietina və Physciaadscendens  ) ağır metalları akkumulə etmə qabiliyyətinin öyrənilməsi onların atmosferin mikroelementlərlə çirklənmə dərəcəsini müəyyən etmək və yaşayış məntəqələrinin sanitar-gigiyenik şəraitinin monitoringi üçün etibarlı bioindikator kimi potensialını aşkar etmişdir.

Bu beynəlxalq layihələrin həyata keçirilməsi zamanı əldə edilən və əsas nəzəri əhəmiyyəti olan nəticələr xarici həmkarlar ilə birgə beynəlxalq nüfuzlu jurnallarda dərc edilmiş 32 elmi əsərdə, o cümlədən  1 monoqrafiya (Bakı, “Elm”, 2011, 280 səh.) və 2 kitabfəslində (Pakistan, Springer, 2010; Hindistan, 2011) özəksini tapmışdır. Ümumən 98 çap edilmiş əsərin müaəllifidir.

Hal-hazırda Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı Fondu tərəfindən dəstəklənən  2012-ci ilin 2-ci müsabiqəsinin (EİF-2012-2(6)) qalibi olmuş “Kür-Araz ovalığının azmәhsuldar torpaqlarının bәrpası üçün bioloji yanaşmalar” layihəsinin rəhbəridir.

Carilayihə böyük praktiki əhəmiyyət kəsb edir. Onun həyata keçirilməsi zamanı, Azərbaycan florasından olan perspektiv metalakkumulyator bitkilərin müəyyən edilməsi və seçilməsi üçün əvvəlki illərdə əldə olunmuş tədqiqat nəticələri torpaqların fitoremediasiyası üçün praktikaya tətbiq olunacaqdır.

Torpaqların meliorasiyasi üçün Kür-Araz ovalığının bitki örtüyündən olan metallohalofitlərdən istifadə olunması praktiki və iqtisadi cəhətdən səmərəli strategiyadır. Halofitlərin becərilməsi geniş ərazilərə şoranlaşmanın yayılmasını məhdudlaşdıra və birlikdə becərilən zaman yerli növlərin həyatiliyini vəinkişaf şəraitini yaxşılaşdıra bilər.

Seçilmiş halofitlərin morfoloji, struktur və fizioloji arametrlərinin öyrənilməsi bitkilərin duza davamlılıq mexanizmləri haqda biliklərimizi daha da genişləndirəcək. 

Elmi əsərlərinin adları

1. Марданов А.А., Абуталыбов М.Г., Ширвани Т.С. Сравнительное иммунохимическое изучение белков корня и других органов проростков гороха.  «Физиол. раст.», 1975, т. 22, вып. 3, с. 543-552

2. Марданов А.А., Абуталыбов М.Г., Ширвани Т.С. Антигенная структура коры и центрального цилиндра корня проростков кукурузы. «ДАН СССР», 1977, т. 232, №3, с. 720-723

3. Абуталыбов М.Г., Марданов А.А., Ширвани Т.С. Белковая структура волосковых и безволосковых  корней. «ДАН Аз. ССР», 1978, т. XXXIV, №7, с. 54-56

4. Марданов А.А., Ширвани Т.С. О связи антигенной структуры корней с их функциональной специализацией, Труды IIсимп. «Физиол. аспекты минер. пит.», ЧССР, Прага, 1981, с. 189-198

5. Марданов А.А., Ширвани Т.С. Белковая (антигенная) структура корня проростков нута в связи с кальциевым питанием. «ДАН Аз. ССР», 1983, т. XXXIX, №11, с. 85-89

6. Ширвани Т.С., Марданов. А.А. Появление корнеспецифических антигенов в процессе индуцированного ризогенеза у растений нута. «Известия АН Аз. ССР, сер. б.н., 1987, №4, с. 13-19.

7. Марданов А., Ширвани Т.С. Корнеспецифические антигены на ранних этапах клеточной дифференцировки в процессе индуцированного ризогенеза у черенков нута. «Физиол. раст.», 1988, т. 35, вып. 5, с. 857-862

8. Самедова А.Д., Ширвани Т.С., Марданов А.А. Роль кальция в метаболизации запасных азотистых веществ семян и минерального азота в корнях растний. ДАН АН Азерб. 1995-96, №1-12, с. 147-151

9. Mardanov A.A., Samedova A.D., Shirvani T.S. Root-shoot relationships in the plant adaptation to nitrogen deficiency. Proc.of 5th Symp. of Intern. Soc. of Root Res., Kluwer Acad. Publish., Boston, 1998, p. 147-154.

10. Ширвани Т.С., Али-заде В.М., Хорст В., Алирзаева Э.Г., Аннагиева М. Ответные биохимические реакции растений на токсическое воздействие алюминия, Материалы научн. конф., посв. 100 лет.содн. рожд. Гасанова А., Баку, Тебиб, 2000, с. 111-114.

11. Ali-zade V.M., Shirvani T.S. Shmohl N., Alirzayeva E.H., Annagiyeva M., Fekht M., Horst W. Changes in protein content and protease activity in roots of Zea mays L. in response to short-term aluminum treatment. XIV International Plant Nutrition Colloquium, Hanover, Germany, 2001, p. 518-519

12. Shirvani T.S., Samedova A.D., JangirovaSh.R., SalayevaKh.L., Piriyev I.T., Huseinova N.B. Adaptive strategy for plant survival under condition of strained root nutrition. XIV Intern. Plant Nutrition Colloquium, Hanover, Germany, 2001, p. 171-173

13. Ширвани Т.С., Алирзаева Э.Г., Аннагиева М., Али-заде В.М. К решению проблемы алюмовыносливости растений в кислых почвах. «Известия НАНА», сер.биол.наук, №1-2, 2003, с. 3-10.

14. Səmədova Ə.C., Piriyev İ.Т., Şirvani T.S.  Kalium çatışmazlığı şəraitində adaptasiyada  bitkiи orqanları arasında qarşılıqlı əlaqədə proteolitik ferment fəallığının və fitohormonların miqdarının dəyişməsi. «İnsan və biosfer» (МАБ) YUNESKO,  Az. Mil. Коmit. əsərləri, bur. 2, Bakı, 2003, s.143-148

15. Mərdanov Ə.Ə., Mərdanova H.B., Cəmədova Ə.C., Şirvani T.S. Bitki физиолоэийасы терминляринин вя анлайышларынын изащлы лцьяти (азярбайcанcа, рус вяинэилисdilində). Бакы, Елм, 2005, 404 сящ.

16. Ширвани Т.С., Самедова А.Д., Джангирова Ш.Г., Салаева Х.Л., Пириев И.Т., Аннагиева М.А., Али-заде В.М. Рост, азотный статус и адаптация растений к токсическому воздействию избытка марганца. «Известия НАНА», сер.биол. наук, №1-2, 2006, с. 10-21

17. Alirzayeva E., Şirvani T., Yazici М.А., Ali-zade V., Cakmak I. Heavy metal tolerance and accumulation in Artemisia species in comparison with other plants from Azerbaijan flora. Proc. of Intern. Symp. on Artemisia L. and its Allies, Compositae. China, 2005, p. 107-111

18. Alirzayeva E., Şirvani T.,Yazici М.А., Alverdiyeva S., Shukurov E., Ozturk L., Ali-zade V., Cakmak I. Heavy metal accumulation in Artemisia L. and lichen (Lichenes) species from Azerbaijan flora. Forest, Snow and Land-scape Res., Switzerland, 2006, p. 339-348

19. Alirzayeva E., Shirvani T., Yazici М.А., Akeskerova A., Ali-zade V., Cakmak I. Heavy metal accumulation in some medicinal wormwood species from Azerbaijan. Материалы межд. конф. по лекарст. растениям, посв. 75-летию ВИ-ЛАР, Москва,2006,т.XVII,с.231-235

20. Səmədova Ə.C., ŞirvaniT.S., Cahangirova Ş.H., Salayeva Х.L. Manqan mikroelementinin aşağı və yüksək səviyyəsinə adaptasiyada bitkinin morfofizioloji cavab reaksiyası və azot metabolizmi. АМЕА Botanika İnstitunun əsərləri,  XXVI cild, 2006, s.361-367

21. Alirzayeva E.G., Shirvani T.S.,  Ali-zade V.M. A potential role of some plants in bioindication and remediation of polluted environment. «Инсанвя биосфер» (МАБ) ЙУНЕСКО  Аз.Мил. Комит. ясярляри, бур.4,2007, 12-16

22. Алирзайева Е., ShirvaniT., Бабайева Э., Али-заде В. Адаптивепотентиалс оф Артемисиаспеciес то щеавй метал cонтаминатиондепендинэ он тщеирщабитатс. Проc.Эеорэиан Аcад. Сcи. Биол. Сер.Б.вол.6, Н 3-4, 2008, п. 1-5

23. Ширвани Т., Самедова А., Джангирова Ш.,Салаева Х., Пириев И., Аннагиева М., Кулиева Б., Али-заде В. Морфофизиологические ответные реакции растений на токсическое воздействие цинка при розличных рН среды. Труды Инс.-та ботаники, посвященные 100-лет. юбилею М.Г.Абуталыбова 2009, XXΙX, 551-559.

24. Səmədova Я., Şirvani T. Kalsiyefil və kalsiyefob bitkilərin kök hissələrində mineral elementlərin paylanmasında və maddələr mübadiləsində kalsiumun rolu. Botanika İnst-nun M.Q.Abutalıbovun 100 illik yubileyinə hasr olunmuş əsərləri, 2009, XXΙX, s.578-586.

25. Сямядова Я., Пирийев И., Яннаьыйева М., Жащанэирова Ш., Салайева Х., ŞirvaniT.,  Ялизадя В. Manqan artıqlığı şəraitinə adaptasiyada balqabaq bitkisinin orqanlarında mineral elementlərin və azotlu maddələrin paylanma dinamikası. АМЕА-nın Xəbərləri, 2010, 65, 1-2, s. 57-64.

26. Алирзайева Е., Али-заде В., ShirvaniT. Плант ресистанcе то антщропоэениcтохиcантс. Аппроаcщес то пщйторемедитион. Щандбоок ”Plantadaptationandphytoremediation”, Chapter 9,Пакистан,Springer, 2010 p.175-192.

27. Ширвани Т.С., Самедова А.Д., Салаева Х.Л., Пириев И.Т., Аннагиева М.А., Али-аде В.М.  Воздействие различных доз кадмия на ростовые и физиолого-биохимические характеристики растений тыквы. «Известия НАНА, биол. науки», 2010,65, №3-4, 3-11.

28. Ширвани Т.С., Самедова А.Д., Али-заде В.М.  Ответные реакции протеазной системы растений на воздействие тяжелых металлов. Материалы междунар. научно-практичес. конференция  «Актуальные проблемы биоэкологии», М. 2010, 174-178

29. Alirzayeva E., Shirvani T., Ali-zade V., RoemheldV.,Cakmak I. Genetic capacity of some medicinal plants to accumulate heavy metals. Chapter 6 in book of “Medicinal plants in changing environment”, v.4, India, 2011, р. 72-97.

30. Али-заде В.М., Ширвани Т.С., Алирзаева Э.Г. Устойчивость растений к токсичности металлов и нефтяных углеводородов. Подходы к фиторемедиации. Науч. ред. И.Гусейнова. Баку, «Елм» 2011, 280 стр.

31. Ali-zade V., Shirvani T., Alirzayeva E. Survival of plants on anthro-pogenically contaminated soil: Recent progress. “İnsanvəbiosfer” (MAB) AzərbaycanMillikomitəsininəsərləri, 2012, cild VII, 47-58

32. Т.С.Ширвани, А.Д.Самедова, И.Т.Пириев, М.А.Аннагиева, Х.Л.Салаева, Ф.К.Алиева, Г.Х.Бабаева, В.М.Али-заде Реакция растений тыквы на раздельное и совместное воздействие кадмия и засоления. «Известия НАНА», сер.биол.наук, том 67, N1, 2012, 53-62

33. Т.С. Ширвани, М.А.Аннагиева, Ф.К.Алиева, Г.Х.Бабаева Комплексное воздействие избытка кадмия и хлоридного засоления на физиологические процессы растений CucurbitapepoL. Материалы Х Междунар. науч. метод. конф. «Интродукция нетрадиционных и редких растений» , Ульяновск, Россия,  УлГТУ 2012, с. 362-370

34. ŞükürovE., CəfərovaA., AbdıyevaR., ŞirvaniT.  Azərbaycanın arid və yarım-arid qışotaqlarının müasir vəziyyəti. AMEA Botanika İnstitutunun elmi əsərləri, XXXIII, 2013, 121-124.

35. E.Alirzayeva, V. Ali-zade, T. Shirvani Evaluation of wild halophytes for the soil restoration in Kur-Araz lowland. “XVII. Intl. Plant Nutr. Colloquium. Plant nutrition for nutrient and food security”, 2013, Istanbul, Turkey, 1175-1176

36. Аннагиева М.А., Бабаева Г.Х., Алиева Ф.К., Ширвани Т.С. Ростовые ответные реакции CucurbitapepeL. на токсическое воздействие цинка и засоления. Материалы Х междунар. симпозиума «Новые и нетрадиционные растения и перспективы их использования» , Пущино- Москва, 2013, 71-74

37. Səmədova Ə.C., ŞirvaniT.S., Piriyev İ.T., ƏnnağıyevaM.Ə., SalayevaX.L., QuliyevaB.Ə., Əli-zadə V.M. NaClvə kadmium kompleksinin təsirindən bitkidə zülal-azot mübadiləsinin kök/yarpaq nisbətində dəyişməsi, AMEA Botanika İnstitutunun elmi əsərləri, XXXIIIcild, 2013, 133-144

38. Ali-zade V.M., Sokolik A.I., Musayev N.A., Alirzayeva E.H., Shirvani T.S., BabayevaG.Kh. Protective effect of extracts from some 

Artemisia 

L. species at plant plasma membrane disturbances caused by Heavy Metals. Proceedings of Azerb. Nation. Acad of sciensce, 2013, 68, N1, р. 5-11.

Respublika, beynəlxalq və xarici ölkələrin elmi qurumlarında üzvlüyü 

1. Azərbaycan bitki fizioloqları cəmiyyətinin üzvüdür.

2. Azərbaycan botanika cəmiyyətinin üzvüdür.
Pedaqoji fəaliyyəti  
Digər fəaliyyəti 

1. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı Fondu tərəfindən dəstəklənən  2012-ci ilin 2-ci müsabiqəsinin (EİF-2012-2(6)) qalibi olmuş.

2.“Kür-2. Araz ovalığının az mәhsuldar torpaqlarının bәrpası üçün bioloji yanaşmalar” layihəsinin rəhbəridir.

Təltif və mükafatları

1. Botanika İnstitutunun 70 illiyini münasibətilə AMEA Rəyasət Heyətinin Fəxri fərmanı və pul mükafatı ilə təltif olunmuşdur (2007-ci il).

2. 1976, 1988, 2007, 2011-ci illərdə AMEA-nın mühüm nəticələri siyahısına daxil olmuş mühüm elmi nəticələrinə görə mükafatlandırılmışdır.

3. “Əmək veteranı” medalı (1990-cı il) 
Əsas iş yeri və ünvanı AMEA Botanika İnstitutuAZ1004, Azərbaycan Respublikası, Bakı ş., Badamdar şossesi 40
Vəzifəsi Bitkilərin köklə qidalanmasının fiziologiyası laboratoriyasının müdiri
Xidməti tel. (+994 12) 5381173
(+994 12) 5380286
Mobil tel. (+994 50) 6839457
Ev tel. (+994 12) 5688528
Faks  
Elektron poçtu Shirvani_ts@hotmail.com